Typologia – wstęp do projektu

WSTĘP DO PROJEKTU TYPOLOGII EUROPEJSKICH MIECZY ŚREDNIOWIECZNYCH Z OKRESU X-XV STULECIA.  (w opracowaniu)

Opracowanie Maciej Kopciuch

Zobacz także Rozwój miecza w średniowieczu.

Wstęp

Zasadniczą trudność jaką napotykają wszyscy autorzy typologii mieczy średniowiecznych stanowi olbrzymia różnorodność form i konstrukcji, często sprowadzająca na manowce wyrafinowane metody naukowej analizy. Zwodnicza prostota konstrukcji miecza okazuje się wymykać definicjom i podziałom już w pierwszych próbach ich klasyfikacji. Rodzi to wiele komplikacji prowadzących m.in. do mylnego datowania znalezisk na podstawie uznanych typologii. Często spotykamy się np w typologii Oakeshott`a z typami które występują zarówno w XI jak i XIV stuleciu – ponieważ posiadają tą samą długość zbrocza lub inny zespół cech charakterystyczny dla danego typu. Wiele zaś typowych mieczy np z okresu XI wieku nie znalazło miejsca w klasyfikacji Oakeshott`a, ponieważ miało inną niż przewidywana w danym okresie długość lub szerokość zbrocza (patrz: E. Oakeshott „Records of the Medieval Sword”) choć ich ogólna konstrukcja jest popularna i całkiem typowa dla tego okresu noszą miano „niesklasyfikowanych”. Takich przypadków jest dużo więcej i sam Oakeshott zdawał sobie sprawę z konieczności rozwoju typologii mieczy i dalszych badań, co skłaniło także prof. Mariana Głoska do refleksji: „… wydaje się że R.E. Oakeshott kolekcjoner nie posiadający za sobą solidnej szkoły historycznej, nie wykorzystał wszystkich możliwości jakie kryją się w prezentowanym materiale.” (Marian Głosek, Miecze Środkowoeuropejskie z X-XV w., 1984r.). Marian Głosek, który uzupełnia klasyfikację Oakeshott`a o kilka podtypów, uważa tą typologię za bardzo użyteczną, dodając iż: „…klasyfikacja samych głowni stwarza dodatkowe trudności, bowiem ich cechy, często w istocie drugorzędne (np. liczba zbroczy) łatwo urastają do rangi kryteriów decydujących o zakwalifikowaniu miecza”. Jest to słuszna i uzasadniona uwaga. Choć Oakeshott wydziela również tzw „rodziny” mieczy, to stanowi to raczej wzmiankę niż podstawę typologii. Ada Bruhn-Hoffmeyer wyróżnia grupy mieczy, co z pewnością jest dobrym kierunkiem, lecz w wielu przypadkach zachodzą nieścisłości, zapewne związane z dostępem do różnych materiałów z całej Europy oraz ówczesnym stanem wiedzy. Typologia Alfreda Geibiga to wspaniałe źródło wiedzy lecz klasyfikacja znowu oddziela poszczególne elementy od siebie. W rzeczy samej klasyfikacja mieczy średniowiecznych, przy tak dużej różnorodności, stanowi niewątpliwie poważne wyzwanie, do którego nie można podchodzić zbyt pochopnie. Przedstawione poniżej wnioski i rozważania nie będą pretendować do miana nowoczesnej i pełnej typologii, lecz stanowią w moim odczuciu alternatywne do ogólnie stosowanej typologii ujęcie tematu, w kontekście ogólnym. Uważam też że nowe spojrzenie na temat typologii mieczy dojrzałego średniowiecza jest jak najbardziej wskazane i nie widzę podstaw do obstawania za wszelką cenę za typologiami, które w tej chwili znajdują zastosowanie głownie z powodu nieistnienia bardziej uniwersalnych i wszechstronnych.

Powszechnie przyjęta i stosowana jako podstawowe kryterium dla datowania mieczy średniowiecznych oraz ich wyglądu, typologia Oakeshott`a, powinna ewoluować – tak jak życzył sobie jej autor – zgodnie z wynikami nowoczesnych badań i nowymi znaleziskami – lub przejść metamorfozę w system bardziej uniwersalny, nie budzący wątpliwości i pozbawiony luk. Zamknięcie tematu typologii mieczy nie tylko nie rozwijało by tej dziedziny wiedzy – lecz pośrednio by ją upośledziło.

Rozważania ogólne

Opracowując taki temat trzeba zacząć od podstaw – prosty wniosków – i już na początku stwierdzić, iż ciężko jest sklasyfikować i dzielić na typy przedmioty, które mają w zasadzie ten sam kształt a jednocześnie każdy z nich jest inny i nie ma dwóch takich samych. W średniowieczu nie robiono broni tzw regulaminowych, wg określonego schematu i wymiarów, lecz często na potrzeby konkretnej osoby, oraz mając na uwadze konkretne przeznaczenie.

Z pewnością jednak poszczególne egzemplarze należy traktować całościowo – czyli wszystkie elementy jako jedną całość. stworzoną w danym okresie, danym miejscu i o konkretnym przeznaczeniu.

Typologie, które jako kryterium traktują same głownie, głowice, jelce, albo tylko rękojeści – zawsze będą posiadać ograniczenia i wady, z których zresztą ich twórcy zdawali sobie sprawę.
Poza tym jeśli w typologii uwzględnimy jedynie (lub głównie)  same głownie – ich długości, szerokości, zbrocza, geometrię – to mimo całej pozornej złożoności podział będzie łatwy do opracowania – pozbawiony głębszej analizy np w kontekście technik walki w danym okresie. Tak samo z elementami rękojeści.
Sprawa komplikuje się zasadniczo gdy zechcemy poddać klasyfikacji miecz jako całość – a przecież tak właśnie winien być traktowany – wyjąwszy te które były przerabiane lub są niekompletne, każdy miecz zrobiony był pierwotnie w bardzo konkretnej formie i to właśnie ta forma pierwotna powinna stanowić istotę klasyfikacji.

Miecze przerabiane, kombinowane – tak jak i miecze ceremonialne i inne nie przeznaczone do walki – mają niezaprzeczalnie ogromną wartość historyczną i artystyczną, jednakże w typologiach winny być przytaczane w charakterze ciekawostek.

Jako całość miecza traktujemy jego elementy podstawowe, tworzące jednolitą konstrukcję pierwotną – głownia, jelec i głowica.
Oprawa rękojeści jako wykonana często z elementów organicznych (drewno, skóra) ulegała dość szybko rozpadowi czy zużyciu, podlegając wymianie. Podobnie rzecz ma się z pochwami, po których najczęściej pozostały nam do dziś elementy metalowe (trzewiki, klamry).

Kompleksowa i pełna typologia mieczy średniowiecznych powinna skupiać się zatem na egzemplarzach najbardziej powszechnych i typowych dla danego okresu czy regionu. Powinna być czytelna, zwięzła i w oczywisty bezsporny sposób obejmować wszystkie miecze.
Dlatego podziały powinny dotyczyć najbardziej znaczących przemian konstrukcyjnych, które uwarunkowane były rozwojem uzbrojenia ochronnego oraz przeznaczeniem broni.

Miecz służył do cięcia/uderzania i kłucia/pchnięcia.
Typologia musi uwzględniać zadania o których mówi nam wygląd, konstrukcja i parametry danej broni jako jednolitej całości, o konkretnym przeznaczeniu.

Poszczególne wariacje dot. kształtu głowicy czy jelca oraz zdobień nie mogą być fundamentalne dla klasyfikacji miecza jako narzędzia walki – ataku i obrony.

Kształt miecza zawsze wpisany jest w formę geometryczną krzyża, z otwartą rękojeścią, symetryczny, z głownią obosieczną, złożony z głowni, jelca i głowicy.
Prostota tej konstrukcji pozwala na udoskonalanie proporcji i personalizację każdego elementu wg potrzeb.


TYPOLOGIA MIECZA – PODZIAŁY PODSTAWOWE

Miecze jednoręczne, miecze bękarcie i miecze długie

Aby zrozumieć podział na miecz jednoręczny i miecz długi musimy poznać podstawową różnicę pomiędzy nimi. Chodzi o przeznaczenie do uchwytu jedną lub obiema rękami.

Miecze jednoręczne.

Długość uchwytu dla jednej ręki wynosi pomiędzy ok. 8 a 12cm. Przeważnie jest to w okolicach 10cm.
Długość całego miecza jednoręcznego w interesującym nas okresie pomiędzy X a XIVw. wynosi od około 85cm do ok. 106cm, przy czym najbardziej powszechna dla przeciętnego człowieka długość miecza jednoręcznego to ok. 94-98cm i takich właśnie mieczy jednoręcznych znajdziemy najwięcej w muzeach.
Jest to z pewnością najbardziej powszechny rodzaj miecza w całym średniowieczu – dominujący w okresie od ok. Xw. aż do końca szesnastego stulecia, z różnymi odmianami.

Miecze bękarcie

Nieco dłuższa część chwytna pozwala na uchwycenie drugą ręką częściowo rękojeści a częściowo objęcie nią głowicy. Takie rękojeści mają od ok. 12 do w przybliżeniu 16cm. Miecze tego typu nazywane są bastard (od ang. słowa bękart). Długość całego miecza w tym przypadku wynosić może pomiędzy ok. 100 a ok. 115cm – najczęściej 105-113cm.
Zaczęły one się pojawiać już w końcu XII w. a ich szczyt popularności przypada na XIII w. i spotykamy je wciąż w następnych dwóch stuleciach.

Miecze długie

- zwane czasem wielkimi – przeznaczone dla obu rąk mają uchwyt rękojeści mierzący przeważnie między 16 a 24cm. Z takiej konstrukcji rękojeści wynika jasno przeznaczenie do uchwytu oburącz.
Długość całego miecza długiego, używanego tylko oburącz, wynosić będzie pomiędzy ok. 105 a ok. 130cm,
przy czym najwięcej mieczy tego typu posiada długość między 110 a 120cm.
Zaczęły być one popularne w XIV w. a ich szczyt popularności przypada na XV w. Ostatnie wzmianki pochodzą zdaje się z wieku XVII.

Miecze dwuręczne

Dłuższe rękojeści są w mieczach dwuręcznych (ponad 140cm długości całego miecza), których nasze rozważania na razie nie będą obejmować (pojawiły się one bardzo późno, nie były tak powszechne i nie odegrały znaczącej roli militarnej).
Istotny dla tego podstawowego podziału jest fakt iż przekłada się to na proporcje i wymiary całego miecza, jak również na jego przeznaczenie i popularność.

PRZEKRÓJ GŁOWNI

Kolejna cecha która stanowi fundament dla ogólnego podziału mieczy na rodzaje, to przekrój głowni.
Rodzaj przekroju głowni wynika z jej konstrukcji i przeznaczenia i wpływa na całą geometrię miecza.
Rozróżnić tu trzeba dwa podstawowe podziały:
- głownie ze zbroczem – przeznaczone głównie do cięcia/uderzania bokiem z zamachu  - głownie z ością – przeznaczone głównie do kłucia poprzez pchanie

Choć z pozoru wydaje się to dalece posuniętą analizą konstrukcyjną (jak na podstawowy podział), to w gruncie rzeczy jest to fundamentalna różnica w budowie różnych typów mieczy – oba rodzaje bardzo się od siebie różnią a często występują razem w konstrukcji głowni. Aby zrozumieć istotę tego podziału i różnice pomiędzy nimi należy skupić się na przekroju głowni w obszarze zastawy ostrza.
Głownie bez zbrocza, z wyraźną ością i zwężające się mocno ku sztychowi pojawiają się w XIII w.
Stają się węższe, coraz dłuższe i bardziej dostosowane do kłucia/pchnięcia, niż do cięć. Następstwem tego jest także zmiana budowy rękojeści oraz technika walki. Szczególnej popularności doczekały się taka konstrukcja w Europie zachodniej, przekształcając się w różnego rodzaju rapiery, pałasze, koncerze a potem szpady.
Na wschodzie Europy dominowały ostrza szerokie ze zbroczem (strudziną), które przekształcają się potem, w zetknięciu z wpływami wschodnimi, w szable.
Przekształcenia te w późniejszym okresie wynikają bezpośrednio ze zmian w uzbrojeniu ochronnym i dostosowaniu broni do ich rodzaju, a także zmiany wiążą się z przełomowym upowszechnieniem broni palnej w XVII w. Choć broń biała nigdy nie zniknęła a tylko uległa dostosowaniu do nowych warunków prowadzenia walki, to niestety miecze w dawnej formie stają z końcem wieku XVI przestarzałe i bezużyteczne. Bitwy prowadzone są w sposób coraz bardziej zaplanowany. Predyspozycje indywidualne przestają mieć znaczenie. Kluczową rolę zaczyna odgrywać strategia i umiejętność dowodzenia wyćwiczonymi oddziałami wspomaganymi artylerią.

Zobacz także Rozwój miecza w średniowieczu.

oraz Rozwój miecza w średniowieczu, cz II

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>