Miecze Wikingów

MIECZE WIKINGÓW
Historia, typologia oraz aspekty techniczne mieczy określanych jako wikińskie, datowanych na okres pomiędzy VII a XI wiekiem.
Opracowanie: Maciej Kopciuch

Wstęp
Długo zabierałem się do tego artykułu, który przecież musiał powstać, choć temat jest zarówno rozległy jak i trudny. Obszerność materiału, zbiorów źródeł i badań znajduje także odzwierciedlenie w licznych publikacjach na ten temat, które serdecznie polecam. Trudność zaś polega na wciąż ciężkim do klasyfikacji przedmiocie badań, jaki stanowi bez wątpienia grupa mieczy określana mianem „wikińskich”.

Zacząć należałoby od sprecyzowania samej nazwy „wiking” a tym samym „miecze wikingów”. Staronordycki rzeczownik żeński viking oznacza wyprawę zamorską. Pojawiał się w inskrypcjach runicznych epoki wikingów i późniejszych pismach średniowiecznych (np. w ustalonym wyrażeniu fara í víking „wyruszyć na ekspedycję”). W tekstach późniejszych, jak Sagi islandzkie, stwierdzenie „wyruszyć na viking” oznacza udział w wyprawie łupieżczej lub piractwie. Wywiedziony od tego staronordycki rzeczownik męski víkingr, odnoszący się do żeglarzy bądź wojowników biorących udział

Zachowana łódź wikingów, pochodząca ze znaleziska w Oseberg, początek IX w. Obecnie w Bygdoy, Oslo, Vikingskiphuset.

w wyprawach zamorskich, pojawia się w poezji skaldów oraz na kamieniach runicznych, znajdowanych w Skandynawii.
Pobieżnie zdajemy sobie sprawę iż określenie „miecze wikingów” (miecze wikińskie) dotyczy mieczy charakterystycznych dla półwyspu skandynawskiego i okresu wczesnego średniowiecza, między ok. VII wiekiem, skąd pochodzą jedne z pierwszych egzemplarzy a XI wiekiem, gdy broń ta w wyniku ekspansji terytorialnej oraz integracji kulturowej zaczęła zmieniać swoją formę, a wikingowie – ludzie północy, skandynawowie, normanowie – stają się chrześcijanami i mieszkańcami większości krajów ówczesnej Europy.
Powyższe ramy czasowe znajdują odzwierciedlenie w najważniejszych wydarzeniach historycznych z udziałem wikingów: 793 – pierwsza wzmianka o napadzie wikingów i złupieniu klasztoru angielskiego na wyspie Lindisfarne, 1066 – bitwa pod Stamford Bridge, gdzie zginął z ręki Anglosasów król Norwegii Harald III Hardraada (tj. Srogi, Nieobliczalny), zwany „ostatnim wikingiem”.

Miecze i topory wikingów -National Museum of Ireland, Dublin

Miecze wikingów to broń popularna obok charakterystycznego dla nich topora. Oba rodzaje broni były bardzo skuteczne, zaś topory wikińskie stały się nieodłącznym atrybutem, siejących postrach we wczesnych wiekach, najeźdźców z północy.

Z uwagi na ramy tematyczne, pominiemy barwną historię najazdów wikingów (choć szczerze polecam lekturę publikacji na ten temat) oraz ich aspekt polityczno kulturowy, a także rozbudowaną mitologię i wierzenia – a skupimy się na samym orężu – a dokładniej: na mieczach.

Miecz – Swedish History Museum, Stockholm, Szwecja

Charakterystyczne cechy mieczy wikingów
Najzupełniej ogólnie i bez typologizacji materiału, można mieczom wikińskim przypisać grupę charakterystycznych cech wyglądu:
– miecz jednoręczny o długości ok. 80-100cm
– głownia obosieczna, symetryczna
– głownia prosta lub zwężająca się ku sztychowi na nie więcej jak 15%
– szerokie na ponad 50% szer. głowni zbrocze
– długie na ponad 80% długości głowni zbrocze
– sztych głowni krótki, często owalny
– środek ciężkości przesunięty nieco w przód, w przedziale ok. 6-22cm od jelca
– niewielka waga całego miecza, w przedziale między ok. 900 a 1200gr
– krótki, prosty lub lekko zgięty w dół, masywny jelec, stanowiący przeważnie 120 do 160% szerokości głowni
– rękojeść krótka, ciasno klinująca dłoń, długości między 85 a 95mm.
– głowica masywna, łączona lub jednoczęściowa
– głowica o płaskiej podstawie, zamykająca się najczęściej w formie litery D
– charakterystyczne zdobnictwo, często bogato rytowane, inkrustowane elementy rękojeści

Miecze wikingów – Bergen Museum, Norwegia

Typologia i rodzaje mieczy wikińskich
Mamy do dyspozycji dwie najczęściej dziś stosowane typologie mieczy wikingów:
– stworzona w 1919 r. szczegółowa i rozbudowana typologia Iana Petersena, obejmująca typy rękojeści mieczowych między VIII a X wiekiem.

Ian Petersen – typologia rękojeści mieczy wikińskich, 1919r.

– uproszczenie powyższej typologii, opracowana w 1927 r. przez R.E.M. Wheeler`a typologia rękojeści mieczy epoki wikingów, obejmuje 9 typów i stanowi w zasadzie modyfikację klasyfikacji Petersena.

R.E.M. Wheeler – typologia rękojeści mieczy wikińskich, 1927r.

Powyższe dwa opracowania dotyczą jednak tylko rękojeści tych mieczy, gdyż autorzy wyszli z założenia iż głownie mieczy wikińskich nie różniły się od siebie na tyle znacząco aby zastosować wobec nich odrębne kryteria.
Kolejna typologia klasyfikująca miecze z tej epoki, z podziałem na rodzaj głowni oraz rękojeści należy do Alfreda Geibiga, dot. mieczy z okresu od VII do XIII w. i pochodzi z roku 1991.
Wyróżnia on 14 typów głowni oraz 19 typów głowicy, z trzema podtypami. Jego typologia głowni obejmuje jednak także miecze późniejsze, aż do XIIIw.

Alfred Geibig – typologia głowni mieczowych, 1991r.

Geibig wyszczególnia wiele interesujących cech i analizuje nad wyraz szczegółowo wymiary. Jego rozbudowana typologia nie doczekała się jednak praktycznego zastosowania, również z uwagi na ścisłe ramy jakie wytyczył on dla poszczególnych typów na podstawie pomiarów.
Stosowana dziś powszechnie typologia Oakeshott`a, stanowi kontynuację numeryczną typologii Wheeler`a, począwszy od cyfry X. Oakeshott nie zajął się klasyfikowaniem mieczy wikińskich, uznając najwyraźniej badania Petersena i typologię Wheeler`a za wystarczające opracowania w tym temacie.
Obecnie do odróżniania mieczy wikińskich stosuje się chyba najczęściej typologię Petersena z podaniem typu elementów za Oakeshott`em lub Geibig`iem.

Rękojeść miecza, ok. IXw. – Reichsstadtmuseum Rothenburg, Niemcy

Technologia wytwarzania i ośrodki produkcyjne
Z uwagi na zanieczyszczenia znalezisk i ogólną trudność badań metalograficznych stalowych eksponatów, wnioski dot. składu i technologii wyrobu mieczy wikińskich są niejednoznaczne. W części głowni znaleziono np nikiel, co skłania do teorii iż wykorzystano żelazo pochodzące z meteorytów. Głownie wcześniejsze – VII-VIIIw. -uchodzą za lepsze jakościowo i były bardzo często wykonane z materiału skuwanego dla

Wzór skuwania różnych rodzajów stali na głowni miecza – Reichsstadtmuseum Rothenburg, Niemcy

uzyskania większej wytrzymałości na pękanie i odkształcenia. Dzięki skuwaniu dwóch (lub więcej) rodzajów stali (lub żelaza i stali) uzyskiwano na powierzchni głowni charakterystyczny wzór, wciąż dobrze widoczny na zachowanych egzemplarzach z tego okresu. Stąd właśnie wzięły się opisy i przedstawienia mieczy z zygzakiem czy „wężem” na głowni – mieczy o szczególnych właściwościach. Znajomość tej techniki wytwarzania głowni może pochodzić z krajów Bliskiego Wschodu, ponieważ wiemy że wikingowie docierali w tamte rejony, gdzie odnaleziono artefakty wikińskie, prawdopodobnie wynik handlu wymiennego. Istnieje teoria o sprowadzaniu we wczesnym okresie głowni/stali przez wikingów, właśnie z tamtych obszarów. Należy jednak domniemywać iż w większości oręż wytwarzano na rodzimym terenie. Sugeruje to zarówno geografia znalezisk, jak i wnioski z badań archeologicznych. Z map znalezisk wynika iż największe ich zagęszczenie, dla przykładu mieczy ze słynną inskrypcją ULFBERHT, mamy na terenach dzisiejszej Norwegii, oraz na całym półwyspie skandynawskim. Miecze ULFBERHT znaleziono jednak w niemal całej Europie, w tym także w Polsce. Dodać należy iż miecze z ową inskrypcją nie posiadają na powierzchni głowni wzoru skuwania różnych gatunków stali/żelaza. Znane są jednak ośrodki produkcyjne w Nadrenii oraz Westfalii (teren obecnych Niemiec), skąd pochodzi znaczna ilość mieczy średniowiecznych używanych w Europie, jak sugerują nam wyniki badań archeologicznych. Zgodnie z wieloma teoriami także wikingowie musieli korzystać z tak dobrej jakości głowni do produkcji swoich mieczy.

Miecze wikingów – Reichsstadtmuseum Rothenburg, Niemcy

Niestety jednak wiele zasadniczych w tej materii kwestii pozostaje w kręgu teorii, mniej lub bardziej prawdopodobnych hipotez i chciałoby się rzec że czasem wstyd nam powiedzieć „tego jeszcze nie wiemy” – a wolimy mówić „Najprawdopodobniej było to tak…” i owe „prawdopodobieństwa” stają się naukowym dogmatem, z czasem powielanym i bronionym przed obaleniem. Cieszą zaś dzisiejsze próby odtworzenia dawnych technik wyrobu tych mieczy, podejmowane współcześnie. Powinniśmy chyba bardziej ufać konkretnym rezultatom badań, doświadczeń i znalezisk, aniżeli teoriom.

Miecz z Hedeby w Danii z widocznymi wzorami geometrycznymi na głowni

Inskrypcje na głowniach
Jest to wg mnie niezmiernie ważny aspekt zdobienia mieczy w ogóle, opracowany jak do tej pory niewystarczająco i pozostający często w sferze domysłów i teorii.
Napisy łacińskim alfabetem na głowniach wikingów spotykamy od VIII w. jak wykazują datowania mieczy.
Napisy są inkrustowane metalem, często tym samym z którego wykonano głownię. Technika ta jest trudna i bardzo pracochłonna. Pismo jest złożone z dużych liter alfabetu łacińskiego, liternictwo jest grube i zajmuje ok. 80-90% szer. zbrocza. Najczęściej po drugiej stronie głowni w tym samym miejscu umieszczano grupy linii lub/oraz ornament plecionkowy.

Głownia miecza z inskrypcją Ulfberht

Jeśli chodzi o treść napisów – najbardziej charakterystycznym i najczęściej spotykanym (171 znalezisk) jest słowo VLFBERHT (ULFBERHT), pisane też w kombinacji +VLFBERH+T – najwcześniejszy miecz z tą inskrypcją datowany jest na rok ok. 850 (przechowywany w Germanisches Nationalmuseum, Norymberga).
Jak czytamy w opracowaniach naukowych -Ulfberht to słowo pochodzenia frankijskiego którego znaczenie nie jest znane.
Słowo składa się z członów Ulfr („wilk” w staronorweskim) oraz beraht (światło, blask w starogermańskim, starosaksońskim). Jest to oczywiście teoria z którą całe to słowo może nie mieć wiele wspólnego.
Naukowcy wysnuli także teorię iż napis ten jest imieniem kowala, który stał się „marką” mieczy dobrej jakości – swoistym logotypem ośrodka produkcyjnego i że owa ceniona marka mogła być podrabiana przez innych wytwórców, także w późniejszym okresie. Teorię tą przyjmuje się dziś za pewnik, choć tak naprawdę nie ma dowodów na jej potwierdzenie. Inne napisy występujące na głowniach, a wykonane tą samą techniką, (…)

Bogato zdobiona głowica miecza – 7 wiek.

Inkrustowana złotem głowica miecza – Germanisches Nationalmuseum, Norymberga, Niemcy

Zdobnictwo mieczy
Głowice i jelce mieczy wikingów są jednymi z najbardziej zdobnych elementów mieczy w historii białej broni.
Oczywiście nie można stwierdzić iż dotyczyło to wszystkich mieczy iże była to reguła. Są miecze zupełnie proste, rzec by można czysto funkcjonale, bez zdobień.
Ogólnie pod względem techniki zdobienia podzielić można na kilka rodzajów:
– kowalstwo, obejmuje stylizację samej formy głowicy, jelca (formowanie materiału)
– grawerowanie
– inkrustacja
– łączenie powyższych metod.
Jeśli chodzi o stylistykę ornamentacji i zdobień, również można wyróżnić kilka grup:
– proste, powtarzające się motywy geometryczne nieprzedstawiające
– wzory plecionek geometrycznych
– stylizowane wizerunki zwierząt, ludzi, bóstw.

Inkrustowany złotem i srebrem jelec miecza – Germanisches Nationalmuseum, Norymberga, Niemcy

Do zdobienia używano najczęściej miedzi, srebra, złota a także stali. Rzemieślnicy i artyści z półwyspu skandynawskiego okresu wikingów doszli do prawdziwego mistrzostwa technik zdobniczych. Niemal jubilerski kunszt w połączeniu z charakterystycznym stylem, zaowocował powstaniem wielu przepięknych egzemplarzy broni, nierozerwalnie dziś kojarzonych z wikingami. Często przetrwały one do dziś, dzięki użyciu materiałów takich jak np złoto czy srebro, podczas gdy reszta miecza ulegała stopniowej destrukcji w wyniku korozji.

Trzewiki pochew mieczy wikińskich

Omawiając zdobnictwo mieczy wikingów, na szczególną uwagę zasługują także trzewiki pochew, często bardzo dekoracyjne. Rzadziej inkrustowano je, częściej natomiast żłobiono i wycinano ażurowe motywy – plecionki, motywy roślinne i geometryczne a także przedstawienia bogów. Większość trzewików miała jednak formy bardziej proste, formowane kuciem, rytowane, ozdobione prostymi wzorami geometrycznymi lub o gładkiej powierzchni. Wykonywano je przeważnie z brązu, żelaza lub srebra.

Rękojeści mieczy wikińskich

Zachowała się spora grupa zabytków z pozostałościami okładzin rękojeści, które możemy obecnie badać i z powodzeniem próbować odtwarzać ich często zróżnicowany wygląd. Z pewnością jest to rzadko opisywany element tej wspaniałej broni, zasługujący na dogłębne badania oraz własną klasyfikację. Poniżej prezentuję niektóre wybrane z najlepiej zachowanych rękojeści mieczy wikingów.

(zdjęcia pochodzą ze strony myarmoury.com)

Pochwy, troczenie miecza
Wikingowie byli wojownikami, ludźmi ceniącymi przede wszystkim praktyczny aspekt oręża. Dlatego ich pochwy były solidne, funkcjonalne i proste w formie. Oprawiali oni najczęściej drewniany rdzeń wyprofilowanej pochwy skórą lub płótnem – lub jednym i drugim materiałem.
Istniało co najmniej kilka metod troczenia miecza, których to domyślamy się na podstawie nielicznych źródeł oraz znalezisk. Współczesne próby odtworzenia sposobów troczenia i opasania są zarówno hipotetyczne, jak i słuszne – jako że z całą pewnością istniało wiele sposobów a te które sprawdzają się w praktyce dziś – zapewne podobnie sprawdzały się dawniej. Nie możemy przyjmować że w danym okresie czy regionie stosowano jeden rodzaj troczenia i pochwy, gdyż dopuścimy się absurdalnego uproszczenia. Nieliczne znaleziska archeologiczne pozostałości pochew mieczowych nie dostarczają jednoznacznych wniosków. (…)

Broń wikingów – Museum of Cultural History in Oslo, Norwegia

Technika walki
Podczas walki mieczowi czy toporowi towarzyszyła tarcza. Wykonana z drewna, przeważnie obijana metalem i skórą, była okrągła i często dekoracyjnie malowana. Tarcze wikingów były mocne, lekkie i dobrze chroniły zarówno przed ciosami mieczy jak i toporów, włóczni czy grotami strzał, osłaniając co najmniej 50-60% powierzchni ciała.
Niewiele wiadomo o sposobach walki na miecze oraz o taktyce walki wikingów. Brak na ten temat precyzyjnych źródeł historycznych, jedynie wzmianki. Dużo wywnioskować można z konstrukcji i proporcji samego oręża – szeroka, prosta głownia sugeruje w oczywisty sposób używanie miecza do zadawania potężnych cięć, krótka i ciasna rękojeść zapewnia solidny uchwyt, lecz nie daje swobody w szermierczych manewrach. Pomimo tego należy słusznie przypuszczać iż wikingowie doskonale umieli posługiwać się kombinacją miecza / topora i tarczy.

Kadr z serialu Vikings, History Channel 2013.

Zadawano ciosy, cięcia i pchnięcia zza zasłony, sponad tarczy, obok niej i spod niej. Odbijano ciosy tarczą i ostrzem – wszystko najpewniej ćwiczone od najmłodszych lat, analogicznie do ówczesnych metod wychowawczych i edukacyjnych, obecnych także w innych kulturach. Trudno jednakże wyłonić z tak skąpych źródeł jakiś konkretny styl czy techniki „szermiercze”, które można by uznać za charakterystyczne tylko dla wojowników z północy, choć mogły takowe istnieć. Rekonstrukcje historyczne jak i filmy nie pozwalają na odtworzenie w sposób wiarygodny wszystkich aspektów techniki walki, ponieważ nie wchodzi tu w grę zabicie przeciwnika. Jednakże doświadczenia w walce z użyciem odpowiedniego oręża są bardzo cenne dla poznania tych technik, które wciąż pozostają w sferze domniemań.

Współczesna rekonstrukcja bitwy z okresu wikingów – Anglia

Miecze wikingów w muzeach świata
Gdzie dziś można obejrzeć prawdziwe oryginalne miecze wikingów? Na szczęście zachowało się ich sporo. Z uwagi na charakterystyczny styl są one szczególnie rozpoznawalne i stanowią pokaźną grupę cennych zabytków. Z muzeów, które warto odwiedzić, chcąc obejrzeć prawdziwe miecze wikingów, wymienić należy:
– Universitetets Oldsaksamling, Oslo, Norwegia
– Museum, Bergen, Norwegia
– Nationalmuseet, Copenhagen, Dania
– Suomen kansallismuseo, Helsinki, Finlandia
– Swedish History Museum, Stockholm, Szwecja
– Germanisches Nationalmuseum, Norymberga, Niemcy
– Reichsstadtmuseum Rothenburg, Niemcy
– Musée de l’Armée, Paryż, Francja
– National Museum of Ireland, Dublin, Irlandia
– British Museum, London, Wielka Brytania
– Museum of London, Wielka Brytania
– Royal Armouries, Leeds, Wielka Brytania
– Wallace Collection, London, Wielka Brytania
– Metropolitan Museum, New York, USA
– Royal Ontario Museum, Toronto, Ontario, Canada
– Weapon History Museum, Zaporizhzha, Ukraine
– The Armoury of the dukes of Burgundy, Bruksela, Belgia

Podsumowanie
Popularność wikingów oraz ich charakterystycznej broni jest wciąż podsycana przez filmy, publikacje oraz rekonstrukcje historyczne. Po tysiącu lat wciąż kojarzymy ich z potężnymi wojownikami Północy, niezrównanymi w boju, najeźdźcami, podróżnikami, którzy docierali do najodleglejszych zakątków poznając nieodkryte ziemie, którzy potrafili swoimi wypadami zmieniać granice średniowiecznej Europy. Miecze i topory wikingów zostawiły głęboki ślad w historii, będąc motorem zmian geopolitycznych niemal całego ówczesnego cywilizowanego świata. Nazywani barbarzyńcami, poganami, najeźdźcami -potrafili wnieść ogromny wkład w kulturę europejską, asymilując się z podbitymi ludami, przejmując ich wierzenia i zwyczaje stali się integralną częścią średniowiecznej Europy.
Miecze wikingów w idealny sposób łączą w sobie piękno i charakter ich kultury z najprzedniejszym rzemiosłem wojennym.

Bardzo dziękuję za udostępnienie i zgodę na zamieszczenia sporej części z wykorzystanych w artykule zdjęć, których autorem jest Niels Provos.

Informacja
Jeżeli chcesz i czujesz się kompetentny aby uzupełnić artykuł bądź zauważyłeś pomyłki – proszę o kontakt.
Będę wdzięczny za wszelkie sugestie oraz porady.

Sverd i fjell (Miecze w skale) – pomnik znajdujący się w miejscowości Stavanger w Norwegii.