Bastard czyli miecz bękarci

Niemcy, ok. 1560

Nie jest łatwo podejść do tematu rodzaju mieczy w sposób wybiórczy i skupić się na samych mieczach bękarcich, omawiając je bez kontekstu do chociażby miecza długiego. Przez lata terminologia w tej dziedzinie nie doczekała się wyczerpującego opracowania, w pełni satysfakcjonującego zarówno historyków, kolekcjonerów jak i miłośników mieczy. Pozostawiając ten temat dla szerszego opracowania, uznałem mimo to iż słów kilka na osobności należy się tzw „mieczom bękarcim” a szczególnie ich późnym odmianom.

Bastard – czyli bękart – to dziecko z nieprawego łoża, dziecko nieślubne. Miecz bękarci to zatem rodzaj miecza o nieokreślonym pochodzeniu, powstały w niejasny sposób i tak właśnie tłumaczy się to określenie miecza. Termin ten – używany w stosunku do odrębnego rodzaju broni – jest stary i zaczął być używany od XIV wieku. We Francji nazwa dla tego rodzaju miecza brzmiała „épée bâtarde”, w Niemczech „bastardschwert”, zaś w Anglii „bastard sword”. W Polsce przyjęła się nieco później. W wieku XVI terminem tym zaczyna się określać także po prostu większe miecze, których stylistyka staje się mieszana, mająca wiele wariacji i odmian a rękojeść jest złożona i ornamentowana. W wieku XIX myląco zwano także bastardami różne typy mieczy jednoręcznych z okresu XVI wieku, z uwagi na ich podobną stylistycznie budowę rękojeści.

Niemcy, ok. 1510

Podczas organizowanego w 1540 roku przez Henryka VIII turnieju widnieje zapis o mieczu oburęcznym oraz mieczu bękarcim, jako o dwóch osobnych konkurencjach. Nazewnictwo miesza się w wiekach późniejszych, co znacznie utrudnia klasyfikację i precyzję terminologii. Wydaje się jednak iż miecz bękarci należy oddzielić zarówno od miecza długiego o rękojeści prostej krzyżowej, zwanego współcześnie półtoraręcznym, jak i od miecza wielkiego dwuręcznego, noszonego na ramieniu lub na plecach przez piechurów.

Najtrafniej byłoby scharakteryzować miecz bękarci jako miecz zarówno dla jednej jak i obu rąk, o wydłużonym uchwycie rękojeści, często rozbudowanej obudowie rękojeści (czasem z kabłąkami), z elementami dekoracyjnymi, z głownią szeroką, prostą i symetryczną o różnych przekrojach (spotyka się zbrocza, ości, strudziny), o wyraźnym ostrym sztychu, czasem z małym ricasso pod jelcem oraz różnorodnymi elementami dekoracyjnymi. Wymiary „bastardów” też nie dają się zamknąć w przyjazne badaczowi ramy – spotykamy je czasem o długości nieco ponad 1m a czasem o długości ok. 120cm. Średnia długość miecza bękarciego waha się pomiędzy 105 a około 115cm. Miecze bękarcie w powyższej formie, powstają od końca XV wieku aż do pocz. wieku XVII i stanowią ważny etap przeobrażenia miecza w rapier na zachodzie oraz pałasz na wschodzie. Szczególnie lubiane są w Niemczech i Włoszech ale spotyka się je praktycznie w całej Europie w owym czasie. Wiele z nich powstaje jako broń dekoracyjna, paradna – ale w większości są to bojowe miecze, którym dekoracyjność nie przeszkadza być skutecznym orężem.

Przykłady mieczy bękarcich, druga po. XV w., Niemcy, Reichsstadtmuseum Rothenburg, fot. Niels Provos (za zgodą autora)

Biorąc pod uwagę zasadnicze różnice między prostymi w budowie mieczami długimi z XIII-XVw., zwanymi popularnie półtoraręcznymi, a późniejszymi – które opisałem wyżej – należałoby stosować nazwę „miecz bękarci” raczej konkretnie dla tych drugich. Zwracam na to uwagę, ponieważ często słyszę lub widzę prosty w formie miecz z np XIII wieku o dłuższej rękojeści, z przypisanym mianem „bastard”, co nie wydaje się trafne i powoduje
niepotrzebne zamieszanie w terminologii. W wieku XVI widzimy ponadto rozkwit różnych gatunków białej broni o prostej głowni i rozbudowanej rękojeści, co dodatkowo utrudnia klasyfikację.

Niemcy ok. 1510

Istotnym wyróżnikiem mieczy bękarcich – czyli mieczy późnych dostosowanych do chwytu drugą ręką – wydaje się ich zdobnictwo. Jest to rzecz która z pewnością charakteryzuje ten rodzaj miecza, tworząc zeń osobny gatunek.
Zdobnictwo mieczy bękarcich jest bardzo różnorodne, co zresztą jest typowe dla wszelkiego oręża „nieregulaminowego” – czyli broni wytwarzanej indywidualnie, wg stylu i talentu twórców oraz danego regionu. W ten sposób broń staje się również medium artystycznym. Widać to dobrze w renesansie oraz baroku, gdy rozbudowany styl artystyczny epoki przeobraża narzędzia codziennego użytku – w tym także oręż – w prawdziwe dzieła sztuki.

Szwajcaria ok. 1520

Pokusiłbym się o stwierdzenie iż w momencie gdy zaczęto stosować złożone elementy dekoracyjno-ochronne w rękojeściach mieczy, można właśnie mówić o powstaniu odrębnego rodzaju miecza – miecza bękarciego – którego odrębność nie wynika z funkcji, lecz ze stylistyki. To dalej jest miecz długi – lecz bardziej wykwintny, rozbudowany, bardziej wytworny i stylowy oręż. Dodaje się skręcone kabłąki, ozdabia się i formuje jelce, wykręca i nacina głowice, na głowniach pojawiają się zdobnictwo oraz mieszane profile. Wszystko to nie mając większego wpływu na skuteczność w boju, czyni broń bardziej elegancką, czyni również z miecza w spokojnych czasach dodatek, który rycerza zdobi i podkreśla jego społeczny status.

Miecze bękarcie możemy łatwo rozpoznać w muzeach. Przyciągają wzrok kunsztem wykonania i stylową oprawą.

Tekst i opracowanie Maciej Kopciuch

Fotografie: internet, zbiory własne

Fotografia z nagłówka Niels Provos (za zgodą autora)

Niemcy, 1560

Dodaj komentarz